Loading...

Truyện Kiều với nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam


Trong suốt hai thế kỷ qua, Truyện Kiều và Nguyễn Du luôn là nguồn cảm hứng của nhiều thế hệ. Thật hiếm có tác giả và tác phẩm nào ngấm vào máu thịt của người Việt Nam mà có sức sống lâu bền đến vậy . Truyện Kiều không chỉ được lưu truyền rộng rãi và có sức chinh phục lớn đối với mọi tầng lớp độc giả từ trí thức tới người bình dân, làm lay động trái tim của bao thế hệ người Việt Nam, là cảm hứng sáng tác cho các văn nghệ sỹ cho ra đời rất nhiều tác phẩm thi ca, nhạc họa mà còn vượt cả mọi không gian, thời gian để trở thành một di sản văn hoá trên thế giới. Tên tuổi của Nguyễn Du và tác phẩm Truyện Kiều bất hủ không những làm rạng danh cho dân tộc Việt Nam mà còn góp phần tôn vinh bản sắc, giá trị văn hoá Việt trên trường quốc tế. Đó là niềm tự hào lớn lao mà không phải dân tộc nào cũng có được.
 
Không phải ngẫu nhiên mà truyện kiều lại có một sức sống trường tòn và sứa lan toả mạnh mẽ đến như vậy,trong lời tựa tác phẩm Truyện Kiều 1972, nhà phê bình Hà Huy Giáp từng nói "Sức sống của Truyện Kiều thật là mãnh liệt, nói rằng vì văn Truyện Kiều hay thôi chưa đủ. Một tâm hồn ko biết phẫn nộ khi cái đẹp bị vùi dập, cái ác lên ngôi thì lời văn chỉ là lời văn, làm sao có thể tạo nên tiếng vang trong lòng hàng triệu người đọc, làm sao có thể khiến cho đất bằng nổi sóng" Chỉ ngần ấy thôi cũng đủ thấy ảnh hưởng của Truyện Kiều với cuộc sống như thế nào, Truyện Kiều không chỉ đến với độc giả bằng cái diễm lệ của ý - tình - hình - nhạc mà đến với người đọc bằng cả cái tâm của một người nghệ sỹ thiên tài "dụng tâm đã khổ, tự sự đã khéo, đàm tình đã thiết, tả cảnh đã hệt".
 
Từ khi Truyện Kiều ra đời cho đến nay đã có bao dư ba bên cạnh một người con gái tài tình hiếu hạnh, bên một xã hội "qua khốc hại chẳng qua vì tiền"... Truyện Kiều không phải ra đời trong sự tưởng tượng thuần tuý, cũng phải là phiên bản của một Thanh Tâm tài nhân, đó là cuộc sống, là những điều trông thấy trong cuộc đời gió bụi của cụ Nguyễn Tiên Điền. Và theo lẽ thường, tác phẩm ra đời từ cuộc đời nó sẽ trở lại cuộc đời để tìm trải nghiệm, để tìm thấy giá trị đích thực của nó. Gần 1/4 thiên niên kỷ sắp đi qua nhưng giá trị của Truyện Kiều vẫn còn đó là minh chứng hiển hiện cho sức sống của Truyện Kiều. Thời gian là vị quan toà công bằng nhất cho sự tồn tại của cái Đẹp, cái Vĩnh Hằng. Chủ bút báo Nam Phong - Phạm Quỳnh những năm 20 của thế kỷ 20 đã từng nói :"Truyện Kiều còn, tiếng ta còn". Truyên Kiều đã hoá thân vào ngôn ngữ của dân tộc trở thành quốc hồn, quốc tuý. Còn nhớ trong một bài viết của cố nghệ sỹ Hoài Thanh trong dịp kỷ niệm 200 năm ngày sinh Nguyễn Du (1765-1965) có đưa ra hình ảnh của một bà cụ chép miệng than "Nước Nam ta khổ nhất là con Kiều", Chu Mạnh Trinh yêu Kiều trong mộng tưởng đến si mê, Tự Đức lại ghét Kiều đến tận xương tuỷ... nhưng dù yêu hay ghét Kiều thì họ đều thừa nhận Kiều là con người bằng xương bằng thịt, thừa nhận Kiều đã dứt bỏ trang văn để bước vào trang đời để ám ảnh những xúc cảm của chính họ. Ai một lần đọc Truyện Kiều mà ko rơi nước mắt cho những năm tháng đoạn trường, ko hỉ hả cho cái khoảnh khắc báo ân báo oán, ... chẳng biết từ bao giờ cuộc đời riêng ấy đã hoá thành cuộc đời chung. Không chỉ có Kiều mà các nhân vật khác trong Truyện Kiều cũng bước vào cuộc sống thực, nghĩa là dưới ngòi bút tài hoa của người nghệ sỹ Nguyễn Du, những sáng tạo nghệ thuật đã chuyển mình trở thành những điển hình hoá nghệ thuật. Những Sở Khanh, Tú Bà đến Từ Hải, Kim Trọng ko chỉ là câu chuyện của một đời mà là câu chuyện của một thời và mãi mãi. Nhà thơ Tố Hữu đã từng viết :
 
Song còn bao nỗi chua cay
Gớm quân Ưng, Khuyển ghê bầy Sở Khanh
 
Chẳng phải Nguyễn Du đã đưa Truyện Kiều vào cuộc sống hôm nay hay sao? 
 
 Truyện Kiều được ưa chuộng và được truyền bá rộng rãi trong nhân gian còn bởi nó tương đối dễ nhớ dễ thuộc, văn chương uyên bác nhưng tương đối cũng dễ hiểu đối với quần chúng bình dân, dễ đi vào lòng người. Từ khi ra đời Truyện Kiều đã chuyển hoá vào trong Văn hoá dân gian thành bao thể loại khác : tập Kiều, bói Kiều, vịnh Kiều, án Kiều, phú Kiều..... Nhân dân ta ưu ái mà ôm Kiều vào trong lòng. Nhà thơ Tố Hữu đã nói được trọn vẹn ảnh hưởng của Kiều với muôn đời trong cái nhìn vĩnh cửu hoá:
 
Tiếng thơ ai động đất trời
Nghe như non nước vọng lời ngàn thu
Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du
Tiếng thương như tiếng mẹ ru những ngày
 
Vòng luân hồi của Truyện Kiều đi từ "tiếng thơ"(chiều trực giác) đến "tiếng thương" (chiều cảm giác) và cuối cùng là "tiếng mẹ ru"(chiều linh giác). Truyện Kiều  vừa gần lại vừa xa, vừa mơ hồ lại vừa gần gũi. Cái ma lực của ngôn từ cùng với cái tâm sâu thăm thẳm của người nghệ sỹ Nguyễn Du đã đưa Kiều đồng vọng trong cuộc sống hôm nay.
 
Bên cạnh đó, Truyện Kiều  là  một nguồn cảm hứng khơi mào cho hành loạt các tác phẩm thuộc nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau như: Kịch, tuồng, thơ ca, phim ảnh, hội họa, âm nhạc, cải lương...
 
* Truyện Kiều trở thành một đề tài hấp dẫn cho nghệ thuật sân khấu kịch hát Việt Nam . Bởi trước hết, về mặt nội dung, bản thân cuộc đời nàng Kiều hơn mười lăm năm lưu lạc với bao biến cố thăng trầm, mang đầy kịch tính là chất liệu phong phú để xây dựng nên một hình tượng sân khấu độc đáo, đậm chất truyền thống Việt Nam. Chính vì thế, trong một số kịch bản, các tác giả không cần miêu tả lại toàn bộ cuộc đời của Kiều lần lượt trải qua các sự kiện đúng như nguyên tác của Nguyễn Du. Từng đoạn đời oan trái của Kiều đã đủ làm nên một tác phẩm sân khấu độc lập. Ví dụ, về đoạn đời Kiều bị Hoạn Thư ghen tuông, hành hạ thì có kịch bản cải lương Kiều - Hoạn Thư (hay Hoạn Thư ghen), về đoạn đời Kiều gặp Từ Hải thì có kịch bản Kiều - Từ Hải, về Kiều và Kim Trọng thì có kịch bản Kim Kiều tái hợp,…
 
Sân khấu ca kịch truyền thống Việt Nam vốn có một đặc điểm là thường lấy các nhận vật nữ làm trung tâm, đặc biệt là những thân phận bị chế độ cũ vùi dập, phải trải qua nhiều đau đớn, mất mát, nhưng vẫn giữ được những phẩm chất cao quý của người phụ nữ. Sân khấu dân tộc đã xây dựng được nhiều hình tượng nhân vật nữ mang tính điển hình như Thị Kính trong Quan Âm Thị Kính, Xúy Vân trong Kim Nham, nàng Ba Châu Long trong Lưu Bình Dương Lễ, Thoại Khanh trong Thoại Khanh, Châu Tuấn và còn nhiều vai nữa. Vì thế, một nhân vật tài sắc với cuộc đời đầy sóng gió như nàng Kiều, lẽ dĩ nhiên, là một nguyên mẫu hấp dẫn cho nghệ thuật sân khấu.
 
Hơn nữa ,lối miêu tả hiện thực bằng thứ ngôn ngữ ước lệ, tượng trưng trong Truyện Kiều rất phù hợp với nghệ thuật sân khấu kịch hát phương Đông nói chung và kịch hát Việt Nam nói riêng. Sân khấu tuồng, chèo của ta vốn thiên về tả ý, chứ không phải là tả thực. Nghệ thuật biểu diễn của diễn viên sân khấu kịch hát cũng là nghệ thuật mang tính ước lệ, cách điệu và tượng trưng cao.
 
Truyện Kiều là truyện thơ, được viết bằng thơ. Nhân dân ta đã vịnh Kiều, lẩy Kiều, ngâm Kiều và cả diễn Kiều. Trong các kịch bản chèo, cải lương về Kiều, các tác giả có nhiều đoạn đã trích nguyên xi những đoạn thơ dài lấy từ trong Truyện Kiều, hoặc cũng là dựa trên các vần thơ của Nguyễn Du mà sáng tác lời mới cho các nhân vật. Ngôn ngữ trong sân khấu kịch hát cũng là thứ ngôn ngữ văn vần, được viết bằng thơ, diễn viên hát, ngâm, nếu có nói cũng là nói lối.Vì thế nghệ thuật thi ca điêu luyện và chất thơ tràn trề của tác phẩm Truyện Kiều đã là nguồn nước mát tạo nên và nuôi dưỡng chất trữ tình cho tác phẩm sân khấu.
 
Nhà nghiên cứu lão thành Đào Duy Anh đã từng có nhận xét khái quát: “Trong lịch sử ngôn ngữ và lịch sử văn học Việt Nam, nếu Nguyễn Trãi với Quốc Âm thi tập là người đặt nền móng cho ngôn ngữ văn học dân tộc thì Nguyễn Du với Truyện Kiều là người đặt nền móng cho ngôn ngữ văn học hiện đại của nước ta… Nguyễn Du đã phát triển, hoàn chỉnh và thống nhất hai thành phần quan trọng của ngôn ngữ văn học Việt Nam, yếu tố văn học dân gian và yếu tố văn học chữ Hán, để tạo nên một ngôn ngữ văn học mới, dồi dào, uyển chuyển”. Chính thứ ngôn ngữ vừa bác học vừa giàu chất dân gian, “dồi dào, uyển chuyển” của Truyện Kiều rất gần gũi với thứ ngôn ngữ dân dã của sân khấu kịch hát dân tộc ta, loại hình nghệ thuật từ nhân dân lao động mà có và dần dần được các bậc hiền sĩ mài dũa, nâng lên thành nghệ thuật chuyên nghiệp có tác giả sáng tác kịch bản.
 
* Đã có rất nhiều tác phẩm sân khấu được phóng tác từ Truyện Kiều của Nguyễn Du:
 
Trong lịch sử sân khấu Việt Nam, ít thấy trường hợp một tác phẩm văn học nào lại được chuyển sang nhiều loại hình sân khấu như Truyện Kiều của Nguyễn Du. Theo tìm hiểu gần đây nhất thì Truyện Kiều được chuyển thể hoặc phóng tác ở gần như hầu hết các thể loại kịch hát của ta như chèo, cải lương, ca kịch bài chòi, tuồng, thậm chí cả kịch nói.
 
Về tuồng, có một số nhà nghiên cứu cho biết đã có kịch bản Kiều, tuy nhiên chưa được dàn dựng thành vở diễn.
 
Về kịch nói, có thông tin rằng đó là kịch bản ở dạng kịch và thơ, của tác giả Hoàng Xuân Nhị viết tại Pháp, chỉ lưu hành nội bộ trong Trường Đại học Tổng hợp giữa những năm 1965.
 
Về ca kịch bài chòi, có hai vở là Kiều - Từ Hải của tác giả Nguyễn Tường Nhẫn chuyển thể, và Ngàn thu vọng mãi của cố nhà thơ Lưu Trọng Lư. Cả hai vở đều do Đoàn ca kịch Liên khu 5 biểu diễn, và nữ Nghệ sĩ Nhân dân Lệ Thi đã sắm vai Kiều.
 
Nhiều hơn cả là các kịch bản cải lương, sau là đến chèo. Hiện nay còn lưu giữ được các kịch bản sau:
 
Kịch bản cải lương: Thúy Kiều của Việt Dung và Sĩ Tiến. Kịch 3 hồi, 9 cảnh, do đoàn Cải lương Chuông vàng biểu diễn; Kim Kiều tái hợp của Sĩ Tiến (giám đốc Hoa Quỳnh kịch xã); Kiều - Hoạn Thư (Hoạn Thư ghen), của Kính Dân, Đoàn Cải lương Hoa Mai dựng đầu tiên vào năm 1958, được giải nhì trong Hội diễn toàn quốc năm 1958, được tuyển chọn để diễn trong lễ kỷ niệm 200 năm ngày sinh Nguyễn Du; Kiều - Từ Hải, khuyết danh.
 
Kịch bản chèo: Kim Vân Kiều (Chèo cổ) của Nguyễn Đang; Trò Thúy Kiều, hồi thứ nhất và hồi thứ hai, khuyết danh; Kiều báo oán, khuyết danh.
 
Nội dung của các vở này, hoặc miêu tả lại toàn bộ quãng đời lưu lạc 15 năm của Thúy Kiều, như nguyên tác của Nguyễn Du, hoặc chỉ chọn lọc, tập trung miêu tả thân phận nàng Kiều ở những thời kỳ tiêu biểu, có tính chất là bước chuyển trong cuộc đời Kiều, như Kiều với Thúc Sinh và Hoạn Thư, Kiều với Từ Hải, hay Kiều với Kim Trọng,... Nhưng dù là lấy toàn bộ hay cắt gọt, chọn lọc, thì các tác giả kịch bản đều khá trung thành với nguyên tác về diễn biến của các tình tiết, chi tiết, cũng như về tính cách nhân vật. Điều đó càng khẳng định giá trị văn học và nghệ thuật của Truyện Kiều đã ở mức rất cao, chặt chẽ và tinh xảo, khiến cho các tác giả khi chuyển thể sang kịch bản sân khấu khó mà thay đổi hoặc thêm thắt gì (điều mà họ thường làm với nhiều tác phẩm chuyển thể khác).
 
* Các vở diễn sân khấu Kiều thật sự có ý nghĩa và có nhiều đóng góp đối với loại hình sân khấu ca kịch Việt Nam. Qua các vở diễn về Kiều trên sân khấu kịch hát truyền thống Việt Nam chúng ta đã có thêm một hình tượng nhân vật nữ đi vào lòng người như một nhân vật tiêu biểu cho thân phận đáng thương người phụ nữ Việt Nam dưới chế độ phong kiến cùng nhiều hình tượng cũng rất độc đáo, sống động như Từ Hải, Kim Trọng, Hoạn Thư, Thúc Sinh, Sở Khanh, Tú Bà…
 
Không những thế ,vở Kiều của Nhà hát Cải lương Hà Nội còn vượt cả biên giới của quốc gia dân tộc được biểu diễn ở Thụy Sĩ và được đón chào rất nồng nhiệt. Đoàn diễn 12 đêm mà vé thì đã bán hết ngay trước khi đoàn sang, khiến nhiều Việt kiều không mua được vé chỉ còn biết tìm đến đoàn để giao lưu, gặp gỡ với diễn viên cho đỡ nhớ quê hương. Về sự kiện này Nguyễn Bắc Sơn trong “Vở Kiều của Nhà hát Cải lương Hà Nội biểu diễn thành công ở Thụy Sĩ”, Báo Hà Nội mới, số 253, 24-12-1995 có viết : “.. những người được xem thì có hai niềm vui sướng: Được xem một câu chuyện đã thấm vào máu thịt dân tộc mấy trăm năm nay và được nói, được nghe tiếng mẹ đẻ trong tình cảm đồng bào máu mủ ruột thịt”. Về các khán giả nước bạn, nhà báo viết: “Bằng vào thái độ của người xem thì có thể thấy họ hoàn toàn hiểu được cử chỉ, động tác, giọng hát, âm nhạc của vở diễn. Khán giả im lặng, chăm chú xem đến nỗi những lúc chuyển cảnh, cả rạp lặng như tờ…”
 
Bằng các vở diễn sân khấu kịch hát về Kiều không những đã cho người xem được thưởng thức Truyện Kiều thông qua hình tượng sân khấu, được chiêm ngưỡng tài nghệ diễn xuất của diễn viên, xử lý mảng miếng của đạo diễn, mà đồng thời được nghe lại những áng thơ ca đầy gợi cảm của Truyện Kiều mà từng câu, từng lời đẹp đẽ đã ngấm vào máu thịt của mỗi người dân Việt Nam. Như thế đề thấy rằng sức lan toả của Truyện Kiều quả thật mạnh mẽ và sâu rộng dến nhường nào.
 
Lê Thị Bích - Trường THPT Nguyễn Du (Nghi Xuân, Hà Tĩnh)
(Tham luận Hội thảo khoa học Nguyễn Du - Truyện Kiều với quê hương Nghi Xuân)

Nghiên cứu thảo luận

Tham quan ảo 3D

Thư viện phim tư liệu

Bộ đếm lượt truy cập

di tich Nguyen Du

Liên kết Website